হিপন'ছিছ
হিপন’ছিছ (ইংৰাজী: Hypnosis) হৈছে এক মনস্তাত্ত্বিক অৱস্থা বা প্ৰক্ৰিয়া, য’ত একাগ্ৰতা, কল্পনা আৰু পৰামৰ্শগ্ৰাহিতা বৃদ্ধি পায়। ইয়াক সাধাৰণতে এক প্ৰকাৰৰ ট্ৰেন্স বা মনৰ এক বিশেষ অৱস্থা হিচাপে বৰ্ণনা কৰা হয়, য’ত ব্যক্তিজনে বহিৰাগত পৰিৱেশৰ পৰা অৱচেতনভাৱে বিচ্ছিন্ন হৈ গভীৰভাৱে মনোনিবেশ কৰিব পাৰে। এই অৱস্থাত এজন যোগ্য চিকিৎসক বা থেৰাপিষ্টৰ দ্বাৰা দিয়া পৰামৰ্শসমূহ গ্ৰহণ কৰাৰ এক বিশেষ ক্ষমতা দেখা দিয়ে। হিপন’ছিছক চিকিৎসা, মনোবিজ্ঞান আৰু ব্যক্তিগত বিকাশৰ এক সঁজুলি হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
সংজ্ঞা
হিপন’ছিছ হৈছে এক মনস্তাত্ত্বিক পদ্ধতি, যাৰ জৰিয়তে ব্যক্তি এজনে আন এজন ব্যক্তিৰ (বা নিজৰ) ওপৰত পৰামৰ্শৰ প্ৰভাৱ পেলাই এক বিশেষ মানসিক অৱস্থালৈ নিয়ে। এই অৱস্থাত বিষয়জনে (যিজন হিপন’ছিছ কৰোৱা হয়) অতিৰিক্ত একাগ্ৰতা, স্মৃতিৰ প্ৰৱেশাধিকাৰ আৰু কল্পনাৰ বিকাশ অনুভৱ কৰে। হিপন’ছিছক ট্ৰেন্সৰ সৈতে একে বুলি ভাবিব নালাগে, কিয়নো ই এক প্ৰাকৃতিক আৰু স্বাভাৱিক মনৰ অৱস্থা, যিটো আমি দৈনন্দিন জীৱনতো অনুভৱ কৰো—যেনে কিতাপ পঢ়ি ৰত থাকোতে, ছবি চাওঁতে বা গাড়ী চলাওঁতে। হিপন’ছিছত ব্যক্তিজন সম্পূৰ্ণ সচেতন থাকে আৰু ইচ্ছাকৃতভাৱে কোনো কাম কৰিব নোৱাৰাকৈ ৰৈ নাযায়। ইয়াক হিপনথেৰাপি হিচাপেও জনা যায়, যেতিয়া চিকিৎসামূলক বা মনস্তাত্ত্বিক চিকিৎসাৰ বাবে ইয়াক ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
ইতিহাস
বিশ্বৰ পৰিপ্ৰেক্ষিত
হিপন’ছিছৰ ধাৰণা প্ৰাচীন কালৰে পৰা বিভিন্ন সংস্কৃতিত বিদ্যমান আছিল। গ্ৰীকৰ ‘নিদ্ৰা মন্দিৰ’ (Sleep Temples) বা ইজিপ্তৰ ‘স্বপ্ন মন্দিৰ’ত ৰোগ নিৰাময়ৰ বাবে ট্ৰেন্স-সদৃশ অৱস্থাৰ ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল। আধুনিক হিপন’ছিছৰ জন্মদাতা হিচাপে ফ্ৰান্জ এণ্টন মেছমাৰক (১৮শ শতিকাৰ) গণ্য কৰা হয়, যদিও তেওঁৰ ‘প্ৰাণী চুম্বকত্ব’ (Animal Magnetism)ৰ তত্ত্বক পিছলৈ বিজ্ঞানসন্মত বুলি স্বীকৃতি দিয়া নহ’ল। ১৯শ শতিকাত চাৰি জেমছ ব্ৰেইডয়ে প্ৰথমে ‘হিপন’ছিছ’ শব্দটো ব্যৱহাৰ কৰে আৰু ইয়াক এক মনস্তাত্ত্বিক পৰিঘটনা হিচাপে প্ৰতিষ্ঠা কৰে। পিছলৈ ফ্ৰান্সৰ আম্ব্ৰইজ লিয়েৰ আৰু অষ্ট্ৰিয়াৰ ছিগমাণ্ড ফ্ৰয়েডয়ে ইয়াৰ চিকিৎসামূলক ব্যৱহাৰৰ সম্ভাৱনা অন্বেষণ কৰে।
ভাৰত আৰু অসমৰ পৰিপ্ৰেক্ষিত
ভাৰতীয় উপমহাদেশত হিপন’ছিছৰ সৈতে সাদৃশ্য থকা প্ৰথা বহু পুৰণি। যোগ-ধ্যান, সমাধি আদি পদ্ধতিত মনক একাগ্ৰ কৰি বিশেষ মানসিক অৱস্থালৈ নিয়া হয়, যি আধুনিক হিপন’ছিছৰ সৈতে বহুখিনি মিল আছে। ভাৰতত আধুনিক হিপন’ছিছৰ প্ৰচাৰ আৰম্ভ হয় ঊনবিংশ শতিকাৰ শেষৰ ফালে ব্ৰিটিছ চিকিৎসকসকলৰ জৰিয়তে। স্বাধীনতাৰ পিছত, ১৯৫০-৬০ৰ দশকত ড॰ বি. এম. দাস আৰু ড॰ জে. ডি. চেটাৰ্জীৰ দৰে চিকিৎসকে ইয়াৰ চিকিৎসামূলক ব্যৱহাৰৰ ওপৰত গৱেষণা আৰু লিখনি আগবঢ়ায়। অসমত হিপন’ছিছৰ প্ৰচাৰ আৰু প্ৰয়োগ অপেক্ষাকৃতভাৱে নতুন, মূলতঃ শেষৰ দুটা দশকত মনোচিকিৎসক, মনোবিজ্ঞানী আৰু কিছু প্ৰশিক্ষিত হিপনথেৰাপিষ্টৰ জৰিয়তে ইয়াক ৰোগ নিৰাময়ৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছে। গুৱাহাটী আৰু ডিব্ৰুগড়ৰ দৰে চহৰত ইয়াৰ চৰ্চা আৰু প্ৰশিক্ষণ কাৰ্যসূচী দেখা পোৱা যায়।
প্ৰকাৰ
হিপন’ছিছক সাধাৰণতে কেইবাটাও ভাগত ভগাব পাৰি:
- পৰম্পৰাগত হিপন’ছিছ: ইয়াত হিপন’থেৰাপিস্টে প্ৰত্যক্ষ নিৰ্দেশনাৰে বিষয়জনক ট্ৰেন্সলৈ নিয়ে।
- এৰিক্সনিয়ান হিপন’ছিছ: আমেৰিকান মনোচিকিৎসক মিল্টন এইচ. এৰিক্সনৰ দ্বাৰা বিকশিত এই পদ্ধতিত পৰোক্ষ, কাহিনী-ভিত্তিক পৰামৰ্শ ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
- ক’গনিটিভ হিপনথেৰাপি: ইয়াত হিপন’ছিছক সংজ্ঞানাত্মক আচৰণবাদী থেৰাপিৰ সৈতে সংযুক্ত কৰি ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
- স্ব-হিপন’ছিছ: ব্যক্তিয়ে নিজকে নিজে হিপন’ছিছ কৰোৱা পদ্ধতি, যাক চিন্তা নিয়ন্ত্ৰণ আৰু মানসিক চাপ পৰিচালনাৰ বাবে শিকিব পাৰি।
- ৰিগ্ৰেছন হিপন’ছিছ: এই পদ্ধতিত অতীতলৈ, বিশেষকৈ শৈশৱলৈ বা কোনো তত্ত্বাবধাৰণকৃত পূৰ্বজন্মলৈ ঘূৰি যোৱাৰ (regress) চেষ্টা কৰা হয়। ইয়াক বহুতে বিতৰ্কিত যদিও কিছুমান থেৰাপিষ্টে ট্ৰমা সমাধানৰ বাবে ইয়াক ব্যৱহাৰ কৰে।
বৈজ্ঞানিক গৱেষণা
হিপন’ছিছ সম্পৰ্কীয় বৈজ্ঞানিক গৱেষণাই ইয়াৰ ক্ৰিয়াকলাপ আৰু ফলপ্ৰসূতা সন্দৰ্ভত বহুতো তথ্য দাঙি ধৰিছে। ফাংচনেল মেগনেটিক ৰিজনেন্স ইমেজিং (fMRI) আৰু ইলেক্ট্ৰএনচেফেলোগ্ৰাফী (EEG)ৰ দৰে আধুনিক প্ৰযুক্তিৰ জৰিয়তে প্ৰমাণিত হৈছে যে হিপন’ছিছৰ অৱস্থাত মস্তিষ্কৰ ক্ৰিয়াকলাপত পৰিৱৰ্তন আহে। বিশেষকৈ প্ৰিফ্ৰণ্টেল ক’ৰ্টেক্সৰ ক্ৰিয়া হ্ৰাস পায়, যাৰ ফলত সমালোচনামূলক চিন্তা কমি একাগ্ৰতা বৃদ্ধি পায়। বিশ্ব স্বাস্থ্য সংস্থা (WHO) আৰু আমেৰিকান মেডিকেল এছ’চিয়েশ্যনে (AMA) হিপনথেৰাপিক এক বৈধ চিকিৎসা সহায়ক হিচাপে স্বীকৃতি দিছে। ভাৰততো অল ইণ্ডিয়া ইনষ্টিটিউট অফ মেডিকেল চাইন্স (AIIMS) আৰু ন্যাশ্যনেল ইনষ্টিটিউট অফ মেন্টেল হেল্থ এণ্ড নিউৰ’চাইন্স (NIMHANS)ৰ দৰে সংস্থাই ইয়াৰ ওপৰত গৱেষণা কৰিছে, বিশেষকৈ ব্যথা ব্যৱস্থাপনা, উদ্বেগ আৰু নিচা মুক্তিত ইয়াৰ ভূমিকা সম্পৰ্কে।
প্ৰয়োগ
হিপন’ছিছৰ বহুমুখী প্ৰয়োগ আছে:
- চিকিৎসা ক্ষেত্ৰ: শল্য চিকিৎসাৰ সময়ত ব্যথা নিয়ন্ত্ৰণ (হিপনএনেলজেচিয়া), ক্ৰণিক ব্যথা, ইৰিটেবল বাওৱেল ছিণ্ড্ৰ’ম (IBS), ডাৰ্মাট’লজিকেল সমস্যা আদিৰ চিকিৎসাত।
- মনস্তাত্ত্বিক চিকিৎসা: উদ্বেগ, হতাশা, ফ’বিয়া, ট্ৰমা (PTSD), খাদ্য ব্যৱস্থাপনা, নিচা (ধূমপান, মদপান) ত্যাগ আদি।
- কৰ্মক্ষমতা উন্নয়ন: খেল, সংগীত, পৰীক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত কৰ্মদক্ষতা বৃদ্ধি, আত্মবিশ্বাস জগোৱা।
- দৈনন্দিন জীৱন: মানসিক চাপ পৰিচালনা, নিদ্ৰাহীনতা দূৰীকৰণ, অভ্যাস পৰিৱৰ্তন আদি।
- ফৰেন্সিক ক্ষেত্ৰ: অপরাধৰ তদন্তত স্মৃতি উদ্ধাৰত সহায়ক হিচাপে (ইয়াক সতৰ্কতাৰে ব্যৱহাৰ কৰা হয়)।
ভাৰতত আইনী মৰ্যাদা
ভাৰতত হিপন’ছিছৰ কোনো কেন্দ্ৰীয় নিয়ন্ত্ৰক প্ৰাধিকৰণ নাই, কিন্তু ইয়াক চিকিৎসা সঁজুলি হিচাপে স্বীকৃতি দিয়া হৈছে। ভাৰতীয় চিকিৎসা পৰিষদ (Medical Council of India) আৰু ভাৰতীয় মনোবিজ্ঞান পৰিষদৰ নীতিমালাৰ অধীনত যোগ্যতা সম্পন্ন চিকিৎসক (MBBS, MD) বা পঞ্জীভুক্ত ক্লিনিকেল মনোবিজ্ঞানীৰ দ্বাৰা হিপনথেৰাপি প্ৰদান কৰাটো বৈধ। কোনো অনুমোদনহীন ব্যক্তিয়ে ইয়াক ব্যৱসায়িকভাৱে প্ৰদান কৰাটো অনৈতিক আৰু কেতিয়াবা ফ্ৰড বা ঠগবাজীৰ অন্তৰ্ভুক্ত হ’ব পাৰে। কিছু ৰাজ্যত, যেনে মহাৰাষ্ট্ৰত, হিপন’ছিছৰ অপপ্ৰয়োগ ৰোধ কৰিবলৈ বিশেষ নীতি আছে। সাধাৰণতে, ভাৰতীয় দণ্ডবিধিৰ অধীনত ঠগবাজী বা শাৰীৰিক অনিষ্ট কৰাৰ অভিযোগত হিপন’ছিছকাৰীক গোচৰীভুক্ত কৰিব পাৰি।
সাংস্কৃতিক দৃষ্টিভংগী
ভাৰতীয়, বিশেষকৈ অসমীয়া সমাজত হিপন’ছিছৰ প্ৰতি দৃষ্টিভংগী মিশ্ৰিত। একাংশ লোকে ইয়াক এক বৈজ্ঞানিক চিকিৎসা পদ্ধতি হিচাপে গ্ৰহণ কৰিছে, আনহাতে অন্য সকলে ইয়াক জাদু, অলৌকিক বা পাশ্চাত্যৰ গুপ্ত বিদ্যা বুলি ভাবে। ধৰ্মীয় আৰু আধ্যাত্মিক পৰম্পৰা বলৱান হোৱা অসমত বহুতে হিপন’ছিছক যোগ বা ধ্যানৰ সমান্তৰাল হিচাপে দেখে, আৰু ইয়াৰ চিকিৎসামূলক সুফল স্বীকাৰ কৰে। কিন্তু কিছুমানৰ মাজত ইয়াৰ অপপ্ৰয়োগৰ ভয়ো আছে, যেনে মন নিয়ন্ত্ৰণ কৰা বা অলীক আশা দেখুওৱা। মিডিয়া আৰু বলিউড ছবি (যেনে ‘‘ফির মিলেঙ্গে’’, ‘‘খিলাড়ী ৭৮৬’’)ত হিপন’ছিছক কেতিয়াবা অতিশয়োক্তিৰে বা ভুলভাৱে উপস্থাপন কৰাৰ ফলত সাধাৰণ মানুহৰ মাজত বিভ্ৰান্তিৰ সৃষ্টি হৈছে। অৱশ্যে শিক্ষিত শ্ৰেণীৰ মাজত ইয়াৰ গ্ৰহণযোগ্যতা বাঢ়ি আহিছে।
ভাৰতৰ উল্লেখযোগ্য অনুশীলনকাৰী
ভাৰতত হিপন’ছিছৰ ক্ষেত্ৰত অগ্ৰণী ভূমিকা পালন কৰা কেইগৰাকীমান ব্যক্তি হ’ল:
- ড॰ বি. এম. দাস: ভাৰতীয় চিকিৎসক আৰু হিপন’ছিছৰ গৱেষক, যিয়ে ২০ শতিকাৰ মধ্যভাগত ইয়াৰ প্ৰচাৰত অৰিহণা যোগাইছিল।
- ড॰ জগদীশ চন্দ্ৰ চেটাৰ্জী: তেওঁৰ গ্ৰন্থ ‘‘হিপন’ছিছ ইন মেডিচিন এণ্ড ডেণ্টিষ্ট্ৰী’’য়ে ভাৰতত এই বিষয়ত গুৰুত্বপূৰ্ণ বাটকটীয়া হিচাপে কাম কৰিছিল।
- ড॰ বি.এছ. গুপ্তা: দিল্লীৰ এগৰাকী সন্মানিত মনোচিকিৎসক, যিয়ে হিপনথেৰাপিৰ ব্যাপকভাৱে প্ৰয়োগ কৰিছিল।
- ড॰ নৰেশ ভাল্লা: মুম্বাইৰ এগৰাকী হিপনথেৰাপিষ্ট, যিয়ে টেলিভিছন আৰু মিডিয়াৰ জৰিয়তে হিপন’ছিছ জনপ্ৰিয় কৰাত অৰিহণা যোগাইছে।
- অসমৰ পৰা কেইবাগৰাকীও প্ৰশিক্ষিত মনোবিজ্ঞানী আৰু চিকিৎসকে হিপনথেৰাপিৰ সৈতে জড়িত, যদিও তেওঁলোকৰ নাম জাতীয় পৰ্যায়ত সীমিত। গুৱাহাটী চিকিৎসা মহাবিদ্যালয়ৰ মনোচিকিৎসা বিভাগত ইয়াৰ প্ৰয়োগ সম্পৰ্কে আলোচনা হয়।