सम्मोहनम्

Template:सङ्क्षिप्तसूचना सम्मोहनम् (Hypnosis) इति मनोवैज्ञानिकप्रक्रिया अस्ति यत्र एकः व्यक्तिः (सम्मोहनकर्ता) अन्यस्य व्यक्तेः (सम्मोहितस्य) चेतनावस्थायां परिवर्तनं, अत्यधिकसम्मोहनसुगमतां, कल्पनाशक्तिं, स्मृतिं वा प्रेरयति। एषा अवस्था प्रायः शान्तवातावरणे, कृत्रिमनिद्रासदृश्यां वा, एकाग्रतापूर्वकं ध्यानं च आवश्यकं करोति। सम्मोहनस्य उद्देश्यः भवति मानसिकव्यवहारस्य परिवर्तनं, स्मृतेः अन्वेषणं, शारीरिकलक्षणानां निवारणं वा। अस्याः प्रक्रियायाः उपयोगः चिकित्सायां, मनोरोगनिवारणे, शैक्षणिकक्षेत्रे च विद्यते।

परिभाषा

सम्मोहनम् इति शब्दः ग्रीकशब्दात् ὕπνος (निद्रा) इत्यस्मात् आगतः, परं तत् निद्रावस्था न भवति। एषा एका परिवर्तितचेतनावस्था अस्ति यत्र व्यक्तिः बाह्यसूचनाभ्यः विचलितः भवितुम् अर्हति, तथापि सम्मोहनकर्तुः सूचनाः प्रति अतीव सजगः भवति। सम्मोहनसुगमता इति व्यक्तेः तस्यां अवस्थायां प्रवेशस्य क्षमता वर्तते, या सर्वेषां न समाना भवति। प्राचीनभारतीयग्रन्थेषु तान्त्रिकावेशः, योगनिद्रा, ध्यानपरावस्था इत्यादयः शब्दाः सम्मोहनसदृश्याः अवस्थाः वर्णयन्ति। मनोविज्ञानक्षेत्रे सम्मोहनं अवधानस्य पुनर्निर्देशनम् इति मन्यते, यत्र सीमितविषये एकाग्रता भवति, अन्ये विषयाः तु अचेतनं प्रति प्रवहन्ति।

इतिहासः

वैश्विकपरिप्रेक्ष्यम्

सम्मोहनस्य आधुनिकसंकल्पना १८ शतके फ्रान्सदेशीयचिकित्सकेन फ्रान्ज़् एण्टोन् मेस्मर् इत्यनेन प्रवर्तिता, यः मेस्मेरिज्म् इति सिद्धान्तम् अवततार, यस्मिन् "जीवचुम्बकीयतत्त्वम्" इति किञ्चित् सूक्ष्मतत्त्वं शरीररोगान् नियन्त्रयति इति मन्यते स्म। परं १९ शतके जेम्स् ब्रेड् इति सर्जनः "न्यूरो-हिप्नोलॉजी" इति शब्दं रचयत्, निद्रासदृश्यां तंत्रिकावैज्ञानिकावस्थां वर्णयन्। पश्चात् फ्रान्सदेशे नान्सीविद्यालयः (एम्ब्रायस्ट् लिबॉल्ट्, ईपोलिट् बर्न्हाइम्) तथा पारिसदेशे साल्पेत्रियरविद्यालयः (जीन् मार्टिन् शार्को) इत्येतयोः मतभेदः अभवत्। २० शतके मिल्टन् एच्. एरिक्सन् इत्यस्य कार्येण चिकित्सीयसम्मोहनस्य नूतनः युगः आरब्धः।

आर्यावर्ते प्राचीनतमचर्चा

भारतीयपरम्परासु सम्मोहनसदृशाः अभ्यासाः प्राचीनकालात् एव सन्ति। योगसूत्रेषु पतञ्जलिना वर्णिताः समाध्यवस्थाः तथा हठयोगप्रदीपिकायां वर्णिता योगनिद्रा अतीन्द्रियचेतनावस्थाः सन्ति। तान्त्रिकसाधनासु आवेशः इति अवस्था देवतानां अथवा शक्तीनां आह्वानं वर्णयति, यत्र साधकः स्वचेतनं परित्यज्य अन्यस्य चेतनायां लीयते। आयुर्वेदग्रन्थेषु मनोदेहयोः सम्बन्धः "मनः" इत्यस्य रोगकारकत्वं च विस्तरेण वर्णितम् अस्ति, यत् मनोदेहचिकित्सायां (Psychosomatic medicine) सम्मोहनस्य आधारः भवति। मध्ययुगीनकालस्य सिद्धवैद्याः तथा योगिनः मन्त्रैः, दृष्ट्या, स्पर्शेन च रोगिणां मनसि प्रभावं स्थापयितुं शक्तिं विदन्ति स्म, यत् सम्मोहनसिद्धान्तैः सह मेलति।

प्रकाराः

सम्मोहनस्य बहवः प्रकाराः सन्ति, तेषु प्रमुखाः अत्र उल्लिख्यन्ते।

पारम्परिकसम्मोहनम् (Traditional Hypnosis): एषः प्राधिकरणपूर्णः प्रकारः, यत्र सम्मोहनकर्ता प्रत्यक्षनिर्देशान् ददाति। "सुप्तो भव", "उत्तिष्ठतु" इत्यादयः आज्ञावाक्यानि भवन्ति। चिकित्सकैः एव अयं प्रकारः प्रयुज्यते।

एरिक्सनियनसम्मोहनम् (Ericksonian Hypnosis): मिल्टन् एरिक्सन् इत्यनेन प्रवर्तितः एषः प्रकारः परोक्षः, कथाश्रयी च भवति। रूपककथानां, उपमानां च प्रयोगेण अचेतनमनः प्रति सूचनाः प्रेष्यन्ते। अत्र रोगिणः प्रतिरोधः न्यूनः भवति।

स्वसम्मोहनम् (Self-Hypnosis): व्यक्तिः स्वयम् एव सम्मोहनावस्थायां प्रविशति ध्यानं, प्रतिज्ञानं वा आश्रित्य। तणावनिवारणे, कार्यनिष्पत्तिवर्धने च अस्य उपयोगः भवति।

समूहसम्मोहनम् (Group Hypnosis): एकस्मिन् समये बहूनां जनानां सम्मोहनं भवति। शिविरेषु, सार्वजनिकप्रदर्शनेषु च एषः दृश्यते।

अतिसूक्ष्मसम्मोहनम् (Covert Hypnosis): एषा तक्नीक् संवादकाले एव अचेतनमनसि प्रभावं स्थापयितुं शक्नोति। विक्रयणे, संप्रेषणे च अस्य उपयोगः।

प्रत्यागमनसम्मोहनम् (Regression Hypnosis): अस्य उद्देश्यः भवति रोगिणः अतीतानुभवान्, विशेषतः बाल्यावस्थायाः स्मृतीः, अन्वेष्टुम्। तत्र प्रत्यागमन सम्मोहनम् इति विस्तृतं लेखं पश्यतु। एषा पद्धतिः मनोविश्लेषणेन सह किञ्चित् सम्बन्धं रक्षति।

वैज्ञानिकानुसन्धानम्

२० शतकस्य मध्यभागात् आरभ्य सम्मोहनं वैज्ञानिकमनोविज्ञानक्षेत्रे गभीरतया अभ्यस्यते। अमेरिकन् साइकोलॉजिकल् असोसिएशन् (१९५८) तथा ब्रिटिश् मेडिकल् असोसिएशन् (१९५५) इत्येताभ्यां सम्मोहनस्य चिकित्सीयउपयोगः मान्यः अभवत्। तंत्रिकाविज्ञानक्षेत्रे fMRI तथा PET स्क्यान् इत्यादिभिः उपकरणैः अन्वेषणं जातं यत् सम्मोहनावस्थायां मस्तिष्कस्य कार्यप्रणाली परिवर्तते। अग्रचेतनस्य कार्यनिष्पत्तिः (Executive Function) युक्तप्रान्तललाटखण्डे (Dorsolateral Prefrontal Cortex) न्यूना भवति, तथा पूर्वाभिमुखीसिंगुलेट् प्रान्तः (Anterior Cingulate Cortex) सक्रियः भवति, येन एकाग्रता वर्धते। दर्पनिवारणे, चर्मरोगेषु, शल्यक्रियायां वेदनानिवारणे च सम्मोहनस्य प्रभावः प्रयोगैः प्रमाणितः अस्ति। कल्पनाशक्तेः भूमिका अत्र प्रमुखा, यतः सम्मोहितः व्यक्तिः वास्तविकतां कल्पनां च विभेदितुं न शक्नोति।

उपयोगाः

सम्मोहनस्य उपयोगाः बहुविधाः सन्ति।

चिकित्सीयसम्मोहनम् (Clinical Hypnosis): एषः सर्वाधिकप्रचलितः उपयोगः। मनोविकाराणां (भयः, तणावः, व्यसनानि) निवारणे, वेदनाव्यवस्थणे (Chronic Pain, Dentistry), मनोदेहरोगेषु (Psychosomatic Disorders) च उपयुज्यते। भारतीयमनोचिकित्सकसंघः (Indian Psychiatric Society) अस्य प्रशिक्षणं स्वीकरोति।

मनोरोगनिवारणे (Psychotherapy): अत्र प्रत्यागमन सम्मोहनम् विशेषतः उपयुज्यते। आघातजन्यमानसिकतणावविकारस्य (PTSD) चिकित्सायाम् अपि।

शैक्षणिकक्षेत्रे: अध्ययनकेन्द्रिततावर्धने, परीक्षातणावनिवारणे, स्मृतिशक्तिवर्धने च उपयोगः। राष्ट्रीयमानसिकारोग्यसंस्थानम्, अखिलभारतीयआयुर्विज्ञानसंस्थानम् इत्यादिषु संशोधनं प्रचलति।

क्रीडाक्षेत्रे: क्रीडापटूनां मानसिकतैयार्यां, आत्मविश्वासवर्धने च उपयोगः।

न्यायव्यवस्थायाम्: साक्षिणां स्मृतिवर्धने, तथ्यान्वेषणे च उपयोगः, परं विवादास्पदः अस्ति।

आर्यावर्ते विधिकस्थितिः

भारते सम्मोहनस्य विधिकस्थितिः जटिला अस्ति। भारतीयचिकित्सापरिषद् (Medical Council of India) तथा राष्ट्रीयमनोचिकित्सकसंघः (Indian Psychiatric Society) इति संस्थे केवलं पञ्जीकृतवैद्यैः, मनोचिकित्सकैः, मनोविज्ञानिभिः च चिकित्सीयसम्मोहनस्य अभ्यासः करणीयः इति मन्यते। मनोचिकित्सकीयसम्मोहनसंघः (Association of Clinical Hypnotherapists) इत्यादयः संस्थाः प्रमाणपत्राणि प्रयच्छन्ति। परं मनोरंजनार्थं, सार्वजनिकप्रदर्शनार्थं वा सम्मोहनस्य अभ्यासः विधिविरुद्धः नास्ति, यद्यपि कानूनः "अनैतिकव्यवसायनिवारणअधिनियमः" (Immoral Traffic Prevention Act) इत्यस्य अधीनं किञ्चित् नियन्त्रणं विद्यते। विशेषतः महाराष्ट्रराज्ये सार्वजनिकसम्मोहनप्रदर्शनानि नियमितानि सन्ति। भारतीयदण्डसंहिता (IPC) धारा ४१५ अनुसारं छलकपटेन सम्मोहनं कुर्वतः व्यक्तेः विरुद्धं कारवाई भवितुम् अर्हति। अतः नैतिकमार्गदर्शकसिद्धान्तानाम् अनुपालनम् आवश्यकम् अस्ति।

सांस्कृतिकदृष्टिकोणाः

भारतीयसमाजे सम्मोहनस्य प्रति दृष्टिकोणः द्विविधः अस्ति। एकतः प्राचीनयोगतान्त्रिकपरम्परासु अस्य मूलं दृष्ट्वा जनाः तं प्रति आदरं धरन्ति, तथा चिकित्सीयलाभं स्वीकुर्वन्ति। अपरतः सामान्यजनानां मध्ये अज्ञानतया भयः, अविश्वासः वा विद्यते, यतः ते तं जादू, टोना इत्यादिभिः सह सम्बद्धं कुर्वन्ति। हिन्दीचलच्चित्राणि, दूरदर्शनकथाः च सम्मोहनं रहस्यमयशक्तित्वेन प्रदर्शयन्ति, येन भ्रान्तिः वर्धते। तथापि शहरीकृतशिक्षितवर्गः तं वैज्ञानिकतक्नीक् इति स्वीकरोति। धार्मिकक्षेत्रे काश्मीरशैवदर्शने, बौद्धतान्त्रिकसाधनासु च "अवेश" इति अवस्था दिव्यानुभवरूपेण गण्यते, यत् सम्मोहनसदृशम् अस्ति। साम्प्रतं योगध्यानस्य जागरूकतया सम्मोहनस्य प्रति स्वीकारः वर्धमानः अस्ति।

आर्यावर्ते प्रसिद्धाः अभ्यासकर्तारः

• डॉ. भगवान्दास कोटचा: एते मुम्बईनगरे स्थिताः प्रसिद्धः मनोचिकित्सकः, यः चिकित्सीयसम्मोहने अग्रगण्यः। ते "हिप्नोसिस् इन् क्लिनिकल् साइकियाट्री" इति ग्रन्थस्य लेखकाः सन्ति।
• डॉ. एस. के. रामचन्द्र राव: एते मैसूरुनगरे स्थिताः मनोविज्ञानी, ये भारतीयदर्श