हिप्नोसिस

हिप्नोसिस ही एक मनोवैज्ञानिक पद्दत आसा, जितूंत एका व्यक्तीक (हिप्नोटीझम करपी) दुसऱ्या व्यक्तीच्या (हिप्नोटिस्ट) मार्गदर्शनाखाला एका विशिश्ट अवस्थेंत हाडटात. ही अवस्था हिप्नोटिक ट्रान्स म्हूण वळखतात. ह्या अवस्थेंत व्यक्तीक शांत, एकाग्र आनी सुझेस्टिबिलिटी (सुचवणूक स्विकारपाची तयारी) चड आसता. ही निद्रा किंवा बेशुद्ध अवस्था न्हय, तर एक प्रकारची केंद्रीत जागृत अवस्था आसा. भारतांत, हिप्नोसिसाचो उपेग पारंपारीक उपायां बरोबरच आधुनिक मनोचिकित्सा आनी वैजकी शास्त्रांत जाता.

व्याख्या

हिप्नोसिस हो शब्द ग्रीक शब्द 'हिप्नोस' (निद्रा) पसून आयला, पूण ताचो अर्थ निद्रा हो ना. अखंड एकाग्रतायेची अवस्था म्हूण ताका वळखतात. ह्या अवस्थेंत, व्यक्तीचें मन एका विशिश्ट विचार, सुचवणूक वा संकल्पनेचेर इतलें केंद्रीत जाता की, ती इतर बाह्य वा आंतरिक उद्दीपनांक दुर्लक्ष करता. हिप्नोटिस्ट ह्या एकाग्रतायेचो उपेग करून, व्यक्तीक तिच्या मनशासून बदल करपाक, वर्तणुकीत सुदारणा करपाक वा दुखण्यांतल्यान सुटका मेळोवपाक मदत करता. भारतीय संदर्भांत, हिप्नोसिसाक कांयजाणे योग निद्रा वा ध्यानाची एक पद्दत मानतात, जाल्यार कांयजाणे ताका एक वेगळेंच वैज्ञानिक साधन मानतात.

इतिहास

जागरूक इतिहास

हिप्नोसिसाचो इतिहास प्राचीन काळासावन आसा. प्राचीन इजिप्त, ग्रीस आनी भारतांतय मंत्र, ध्यान आनी सम्मोहनाच्या पद्दतींचो उपेग जाल्लो दिसता. १८व्या शेंकड्यांत, जर्मन वैज **फ्रांझ मेसमर** हाणें 'एनिमल मॅग्नेटिझम' ह्या संकल्पनेची थापणूक केली, जिका 'मेस्मेरिझम' म्हूण वळखतात. पूण आर्विल्ल्या हिप्नोसिसाचो बापूय म्हूण स्कॉटिश शस्त्रवैज **जेम्स ब्रेड** (१७९५-१८६०) हाका मानतात. ताणेंच १८४० वर्सा 'हिप्नोसिस' हो शब्द रूढ केलो. फ्रेंच न्यूरोलॉजिस्ट **जीन-मार्टिन चार्कॉट** हाणें हिस्टेरिया ह्या दुयेंसाचेर हिप्नोसिसाचो उपेग केलो.

भारतांतलो इतिहास

भारतांत, हिप्नोसिसाच्या धर्तेचेर चलपी पद्दती प्राचीन काळासावन आसात. योगशास्त्रांतल्या योग निद्रा आनी तंत्र शास्त्रांतल्या ध्यान पद्दतींत सम्मोहनाचे तत्वां आस्पावतात. संस्कृत ग्रंथांनी 'सम्मोहन' आनी 'वशीकरण' ह्या संकल्पनांचो उल्लेख मेळटा. आर्विल्ल्या काळांत, भारतांत हिप्नोसिसाचो प्रसार २०व्या शेंकड्याच्या सुरवेक जालो. डॉ. **बी.एम. हेगडे** आनी डॉ. **जे.एफ. गोस्वामी** हांणी ह्या क्षेत्रांत मोलादीक योगदान दिलां. १९७० आनी १९८० च्या दशकांत, मुंबय, दिल्ली आनी चेन्नई ह्या शारांनी हिप्नोसिस प्रशिक्षणाची केंद्रां उगडली. भारतीय हिप्नोसिस संस्था (इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ हिप्नोसिस) आनी नॅशनल एकेडमी ऑफ हिप्नोसिस ह्या संस्थांनी ह्या विद्येचो प्रसार करपाचो यत्न केलो.

प्रकार

हिप्नोसिसाचे मुखेल प्रकार अशे आसात:

• पारंपारीक हिप्नोसिस: हातूंत हिप्नोटिस्ट सुचवणूक दिता आनी हिप्नोटीझम जावपी तिका स्विकारता. हो सगळ्यांत चलनांतलो प्रकार.
• एरिक्सोनियन हिप्नोसिस: अमेरिकन मनोचिकित्सक **मिल्टन एरिक्सन** हाणें ही पद्दत तयार केली. हातूंत थेट सुचवणुकां बदला कथा, निदर्शनां आनी रुपकां वापरतात. भारतांतय हे पद्दतीचो चड प्रसार जाला.
• एन.एल.पी. (न्यूरो-लिंग्विस्टिक प्रोग्रामिंग): हातूंत हिप्नोसिस आनी भाशेच्या पॅटर्नचो संयोग करतात. भारतांत एन.एल.पी. कोर्से बरोबर हिप्नोसिसाचेय प्रशिक्षण दितात.
• स्व-हिप्नोसिस: व्यक्ती आपणालोच आपलें मन हिप्नोटिक अवस्थेंत हाडटा. हे पद्दतीचो उपेग ताणाव व्यवस्थापन, दुयेंस प्रतिकार शक्ती वाडोवप खातीर करतात.
• रीग्रेशन हिप्नोसिस: ह्या पद्दतींत व्यक्तीक तिच्या भौतिक जल्माच्या आदल्या घडणुकांक (पास्ट लाइफ) वा बालपणाक व्हरता. हाका रीग्रेशन हिप्नोसिस अशें म्हणटात. भारतांत, अशा प्रकारच्या थेरपीकडेन लोकांची मिश्रित भावना आसा.
• क्लिनिकल हिप्नोसिस: वैजकीय आनी मानसिक आरोग्याच्या उद्देशांखातीर वापरतात. दुखापतीचें दुखण कमी करप, दंतचिकित्सा, प्रसूती ह्या वेळार दुखण्याचें व्यवस्थापन करप खातीर हाचो उपेग जाता.

वैज्ञानिक संशोधन

हिप्नोसिस हो विवादास्पद विशय आसलो तरी, आर्विल्ल्या संशोधनांत ताचेर खर बसता. एम.आर.आय. आनी पी.ई.टी. स्कॅन सारक्या तंत्रांनी दाखवलां की, हिप्नोटिक ट्रान्स ह्या अवस्थेंत मेंदूच्या कार्यप्रणालींत बदल जातात. विशेश करून एन्टीरियर सिंगुलेट कॉर्टेक्स आनी डिफॉल्ट मोड नेटवर्क ह्या भागांची कार्यशैली बदलता. हिप्नोसिसान दुखण्याची जाण (पेन पर्सेप्शन) कमी जावंक शकता, हें संशोधनान सिद्ध जालां.

भारतांत, अखिल भारतीय आयुर्विज्ञान संस्था (एम्स), नॅशनल इन्स्टिट्यूट ऑफ मेंटल हेल्थ अँड न्यूरो सायन्सेस (निमहान्स) आनी कांय वैजकीय महाविद्यालयांनी हिप्नोसिसाचेर संशोधन केलां. ताणी दाखयलां की, हिप्नोसिसान इरिटेबल बॉवेल सिंड्रोम (IBS), चिंता, भिती, आनी ताणाव (स्ट्रेस) ह्या दुयेंसांवेल्यान सुटका मेळूंक मदत जाता. पूण, भारतांत हिप्नोसिसाचें संशोधन मर्यादीत आसून, ताका आनीक वैज्ञानिक मान्यतायेची गरज आसा.

उपेग

हिप्नोसिसाचो उपेग वेगवेगळ्या क्षेत्रांनी जाता:

• वैजकीय क्षेत्र: दुखणें नियंत्रीत करप, कीमोथेरपीनंतरचीं दुखापतींचें व्यवस्थापन, तोंडांतल्या शस्त्रक्रियां वेळार, तशेंच त्वचारोग, अस्थमा ह्या दुयेंसांवेली थेरपी.
• मानसिक आरोग्य: चिंता, निराशा, फोबिया, ताणाव व्यवस्थापन, नशेची सवय सोडोवप, झोपेचे दुयेंस (इन्सोम्निया) हांवेली उपचार.
• वर्तणूक बदल: धूम्रपान सोडप, वजन कमी करप, नखेत्रांची सवय सोडप.
• क्रीडा: खेळगड्यांची एकाग्रताय वाडोवप, स्पर्धेचें दुखणें कमी करप, मानसिक तयारी.
• शिक्षण: स्मरणशक्ती वाडोवप, परीक्षेचो ताणाव कमी करप, अभ्यासाची एकाग्रताय वाडोवप. भारतांत कांय शाळा आनी कोचिंग क्लासेस हिप्नोसिस तंत्रांचो उपेग करतात.
• मनोरंजन: स्टेज हिप्नोसिस म्हूण लोकांचें मनोरंजन करपाखातीर वापरतात. पूण, ह्या प्रकाराक वैज्ञानिक मान्यताय ना आनी तो धोकादायकय आसूं येता.

भारतांत कायदेशीर स्थिती

भारतांत, हिप्नोसिस हो एक नियमीत पेशा न्हय. ताका लागून कोणूयय हिप्नोटिस्ट म्हूण आपलें नांव दिवंक शकता. पूण, वैजकीय आनी मानसिक आरोग्य क्षेत्रांत ताचो उपेग करपी लोकांक संबंदीत पेशाचे नियम लागू जातात. म्हळ्यार, एखादो पदवीधर वैज किंवा मान्यताप्राप्त मनोचिकित्सक जरो हिप्नोसिस थेरपी दिता, तर तो आपल्या पेशाच्या आचारसंहिते प्रमाण जापसालदारकी राखून चलता.

भारतीय वैद्यकीय परिषद (एम.सी.आय.) हाणें हिप्नोसिसाक वैजकीय पद्धतीचेर आधारीत एक सहाय्यक चिकित्सा पद्दत म्हूण मान्यताय दिल्या. पूण, केवळ हिप्नोसिसावेल्यान उपचार करपी 'हिप्नोथेरपिस्ट' लोकांक एम.सी.आय.ची मान्यताय ना. कांय राज्यांनी, कॉलेज ऑफ फिजिशियन अँड सर्जन्स हे संस्थेकडल्यान हिप्नोसिस प्रमाणपत्र मेळ्ळ्या लोकांकच उपचार करपाची परवानगी आसा. मनोचिकित्सक कायदो (मेंटल हेल्थकेअर एक्ट, २०१७) हातूंत हिप्नोसिसाचो स्पश्ट उल्लेख ना, पूण एखाद्या मानसिक आजाराचेर हिप्नोसिसान उपचार केल्यार, ते पदवीधर मनोचिकित्सकानच करचे अशें सांगलां.

स्टेज हिप्नोसिस हो एक वेगळो विवाद आसा. कांय राज्यांनी, लोकांच्या मानसिक आरोग्याचेर परिणाम जावंक शकता म्हूण अशा प्रकारच्या कार्यक्रमांक मनाई आसा. सगळ्यांत गंभीर म्हळ्यार, हिप्नोसिसाच्या नांवाखाला जादू-टोणा, अंधश्रद्धा आनी फसवणुकीचे प्रकार चलूंक शकतात. हाका लागून, भारत सरकार आनी राज्य सरकारांनी हिप्नोसिसाचेर स्पश्ट कायदे आनी नियम तयार करचे अशी मागणी चालू आसा.

सांस्कृतिक दृष्टिकोन

भारताच्या सांस्कृतिक आनी धार्मिक विविधतेंत, हिप्नोसिसाचेर वेगवेगळे दृष्टिकोन आसात. कांय लोक ताका पश्चिम