Гипноз
Гипноз (боронғо грек телендәң ὕπνος — «йоҡо») — үҙенә-үҙе йәки гипнотизер ярҙамы менән индерелгән үҙгәреүсән аң күренеше, йәғни трансы хәле. Был хәлдә кешенең төйөклөгө бер нәмәгә йүнәлтелә, тәьҫир итеүсәнлек арта, ә эске тәнйәт (аутосуггестия) мөмкинлеге көсәйә. Гипноз психотерапияла, медицинала, психологияла ҡулланыла, шулай уҡ фәнни тикшереүҙәр объекты булып тора.
Аныҡлама
Гипноз — был табиғи психофизиологик хәл, ул кешенең аңының сикләнгән дәүерендә барлыҡҡа килә һәм тәьҫир итеүсәнлек (суггестия) мөмкинлегенә нигеҙләнә. Гипноз аҫтындағы кеше (гипнотик) үҙенә йәки тышҡы гипнотизер тарафынан тәьҫир ителгән образдарҙы, тәҡдимдәрҙе асыҡ күрә һәм тойо ала, әммә шул уҡ ваҡытта ҡулланыуҙан тыш ҡалған мәғлүмәттәрҙе игнорлай. Гипноздың төп өлөшө — был фокусланған төйөклөк һәм тәнйәткә асыҡлыҡ хәле. Гипноздың физиологик нигеҙе — миҙәңдең ҡайһы бер өлөштәрендәге ҡыҙыуһыҙлыҡ һәм башҡаларының активлығын арттырыу, был электроэнцефалограммала (ЭЭГ) күрһәтелә.
Тарихы
Гипноз кеүек күренештәр борон-борондан бирле белелеп килә. Боронғо Мысыр, Греция, Һиндостанда «йоҡо манараларында» дәвалау, рухи практикалар осрай. Фәндә гипноз терминын 1843 йылда шотланд табибы Джеймс Брәйд индерә. Ул был күренеште неврологик һыҙат тип иҫәпләп, грек телендәге «йоҡо» һүҙенән атаған.
Рәсәйҙә гипнозҡа ғына түгел, ә тәнйәткә (суггестия) ғилми йүнәлеш XIX быуат аҙағында барлыҡҡа килә. Иң билдәле эшмәкәрҙәрҙең береһе — невропатолог В. М. Бехтерев. Ул коллектив тәнйәтте, гипноздың дәүләт хәленә тәьҫирен өйрәнә. Совет осоронда гипноз К. И. Платонов, А. М. Свядощ, В. Е. Рожнов кеүек галимдәр тарафынан актив өйрәнелә һәм психотерапияла ҡулланыла.
Башҡортостанда гипноз практикаһы XX быуат уртаһынан үҫешә башлай. Республиканың психиатрия диспансерҙарында, неврология бүлексәләрендә гипноз ысулы белән дәвалау ҡулланыла. Өфөләге Башҡорт дәүләт медицина университетында (БДМУ) психиатрия һәм наркология кафедраларында гипноз буйынса уҡытыу алып барыла. Шулай уҡ республикала халыҡ медицинаһында да («өйрәтеү», «күңел һаллыу» кеүек практикалар) гипноз элементтары бар.
Төрҙәре
Гипноз бер нисә төргә бүленә:
- Классик (директив) гипноз — гипнотизерҙың асыҡ боероуҙар, командалар биреүе менән бара.
- Эриксон гипнозы — Милтон Эриксон исеме менән бәйле, йомшаҡ, әйләндерә һөйләү, метафоралар ҡулланыу менән айырыла. Рәсәйҙә бик таралған.
- Регрессив гипноз — үткәнге хәтирәләргә, мөмкин, бала сағындағы тәьҫирле ваҡиғаларға ҡайтыу өсөн ҡулланыла. Был юл менән Регрессив гипноз тураһында тулыраҡ уҡығыҙ.
- Аутотренинг (аутосуггестия) — үҙен-үҙе тәнйәт итеү, йыш ҡына гипнозға әҙерләү сараһы буларак ҡулланыла.
- Фракцион гипноз — бер нисә тапҡыр ҡыҫҡа гипноз сеанстары үткәреү, был тәнйәткә асыҡлыҡты арттыра.
Фәни тикшереүҙәр
Гипноз хәҙерге заман фәнендә нейрофизиология һәм психология күҙлегенән тикшерелә. Функциональ магнитно-резонанслы томография (фМРТ) ярҙамында гипноз аҫтында миҙәңдең эшләүендә үҙгәрештәр күҙәтелә: алғы сингот кораһы (anterior cingulate cortex) һәм префронталь ҡырҡа (prefrontal cortex) активлығы кимей, ә төйөклөк һәм образдар менән бәйле өлкәләр көсәйә. Был кешенең тәьҫир итеүсәнлеге ниндәй нейрон механизмдарға нигеҙләнгәнлеген аңлатырға ярҙам итә.
Рәсәйҙә гипноз буйынса фәни эштәр психиатрия, психотерапия һәм клиник психология өлкәһендә алып барыла. Мәҫәлән, Мәскәүләге Сербский исемендәге психиатрия фәни-тикшереү үҙәгендә гипноздың төрлө авырлыҡтағы психологик буынмауҙарҙы дәвалауҙағы урыны өйрәнелә. Башҡортостанда БДМУ-ның психиатрия кафедраһында гипноз аша аңсызлыҡтың ресурстарын мобилизациялау мөмкинлектәре тикшерелеп килә.
Ҡулланылышы
Гипноз күп төрлө өлкәләрҙә ҡулланыла:
- Медицина психиатрияһы — невроздар, фобиялар, стресс-буынмауҙар, иркенләп тәмәке тартыуҙы ташлау, ашау буынмауҙары (анорексия, булимия) дәвалау.
- Клиник психология — психотравмаларҙы эшкәртеү, үҙ-үҙен тоюҙы күтәреү.
- Соматик медицина — ауырғансы дәвалау (гипноаналгезия), дерматоздар, бронхиаль астма өлгөләрен еңеләйтеү.
- Спорт — спортсыларҙың психологик әҙерлекен күтәреү, нәтижәгә инандырыу.
- Педагогика — уҡыу процессына төйөклөктө арттырыу (йыш ҡына аутотренинг формаһында).
Рәсәйҙә һәм Башҡортостанда хоҡуки статусы
Рәсәй Федерацияһында гипноз, әйтәсәң, медицина эшмәкәрлеге булараҡ, «Тәүлеккә тиклем психиатрия ярҙамы һәм психиатрия экспертизаһы тураһында»ғы Федераль закон һәм «Дәүләт табиптар эшмәкәрлеге тураһында»ғы закондар менән тәртипкә һалына. Гипноз ярҙамы менән дәвалауҙы тик юғары белемле, психиатрия йәки психотерапия буйынса квалификацияһы булган табиптар (психотерапевттар, психиатртар) күрһәтә ала.
Башҡортостан Республикаһында ла был нормалар ғәмәлдә. Гипноз сеансы үткәреү өсөн лицензиялашҡан медицина учреждениеһы (поликлиника, диспансер, һаулыҡ саҡырыу үҙәге) булырға тейеш. Шулай уҡ психологтар, гипноз курстарын тамамлаған шәхестәр, әммә медицина белеме булмаған кешеләрҙең гипноз ярҙамы менән дәвалау алып барыуы хоҡуҡһыҙ һәм административ яуаплылыҡ төрөнә тартыла.
Мәҙәни ҡараштар
Башҡорт халҡының традицион мәҙәниәтендә гипнозға оҡшаш күренештәр «бағышсы», «сәйәхәтсе» кеүек шәхестәрҙең эшмәкәрлеге менән бәйле. Йыш ҡына был әүлиә йәки рухи остаз тип иҫәпләнгән кешеләрҙең һүҙе, әфсүнләүе көслө психологик тәьҫир итеүсәнлеккә эйә булған. Хәҙерге заманда Башҡортостанда гипнозға ҡарата ике яҡлы ҡараш бар: бер өлөшө уны фәнни дәвалау ысулы тип таный, икенсе өлөшө — ышанмай йәки дини сәбәптәр арҡаһында (исламда сихерҙән һаҡланыу) ҡаршы тора.
Рәсәйҙә, шулай уҡ республикабыҙҙа, гипноз телевизион шоуларҙа, эстрада башҡарыуҙарында киң таралған, әммә был күренеш һөҙөмтәләре асыҡ түгел. Шуға күрә һаҡлыҡ сараларын ҡулланып, гипнозға мөнәсәбәт фәни-практик нигеҙгә эйә булырға тейеш.
Рәсәйҙән һәм Башҡортостандан билдәле практиктар
- Владимир Леви — танылған психотерапевт, яҙыусы, уның «Искусство быть собой» кеүек китаптарында гипноз элементтары ҡулланыла.
- Андрей Ракицкий — психотерапевт, гипноз буйынса белем биреүсе, Рәсәйҙә эриксон гипнозы менән шөғөлләнеүсе.
- Башҡортостандан: Рамил Әхмәтов — Өфөләге психотерапевт, клиник психолог, республика психиатрия хеҙмәтендә ойоштороусыларҙың береһе, гипноз ысулдарын клиникала ҡуллана.
- Башҡортостандан: Гүзәл Сәләмова — медицин психологы, Башҡортостандың төрлө ҡалаларында гипнотерапия буйынса семинарҙар үткәрә, стресс менән көрәшә.
- Михаил Гончаров (Мәскәү) — гипнотерапевт, телевизион проекттарҙың эксперты, Рәсәйҙә гипноз буйынса популярлаштырыусыларҙың береһе.