« Hipinosi » : différence entre les versions

De Reincarnatiopedia
← Modification précédenteModification suivante →
Bot: Created Hypnosis article in Luganda
Bot: Created Hypnosis article in Tsonga
Ligne 1 : Ligne 1 :
'''Hipinosi''' (ng’ekiweddeko '''hipinotiizimu''') kye kiyitibwa ekifo ky’obulamu obw’omubiri n’omwoyo ekitegeeza nti omuntu alina okwegatta ku kigendererwa ekimu era nga tannaba kukola kintu kyonna. Mu butuufu, hipinosi kwe kukozesa '''okusunsula''' okw’omwoyo okukola emirimu egy’enjawulo, nga gino gisobola okuba okwawula obulwadde, okukendeeza ku nsonga z’omwoyo, n’okweyongerayo ku by’obumanyirivu. Mu Uganda, ekigendererwa kino kiyitibwa '''okusunsula''' oba '''okukwasa''' era kikozesebwa mu ngeri nnyingi ez’enjawulo.
'''Hipinosi''' kumbe '''ku tshamiseriwa ka mbilu''' i vutshila bya ku tshamisa mbilu ya munhu leswaku yi nga tshembeki, yi nga twi nchumu, kumbe yi nga voni nchumu, hi ku tirhisa minkhuva yo hambana-hambana ya ku khongela mbilu. Eka vutshila lebyi, munhu loyi a tshamisaka mbilu (''hypnotist'') u tirhisa minkhuva yo karhi yo antswisa ku tshembeka ka mbilu ya munhu loyi a tshamisaka mbilu (''hypnotee'') leswaku a teka mianakanyo yo karhi, ku vona swilo swo karhi, kumbe ku tsutsuma swihlawulekisi swa miri. Hipinosi yi tirhisiwa ngopfu eka swa vutshunguri, swa vutomi, na swa ku tivisa.


== Enkola ==
== Mianakanyo ==
Hipinosi yi nga ha taleriwa tanihi xiyimo xa ku tshembeka ka mbilu lexi nga siyiwangiki, lexi vangiwaka hi ku tirhisa minkhuva yo antswisa ku tshembeka ka mbilu. Eka xiyimo lexi, munhu u nga va na vuswikoti bya ku teka mianakanyo leyi nga siyiwangiki, ku pfumala ku vona swilo swo karhi, kumbe ku tsutsuma swihlawulekisi swa miri swo karhi. Ku tshamiseriwa ka mbilu a ku vuli ku rhandza. Munhu loyi a tshamisaka mbilu u fanele ku va na xiavo xa ku tshamiseriwa. Xiyimo lexi xi vuriwa '''trance'''. Ku na mianakanyo yo tala ya leswaku hipinosi yi nga yini, kambe eka swa sayense, yi taleriwa tanihi nchumu lowu nga siyiwangiki lowu nga vangiwa hi ku tirhisa minkhuva yo antswisa ku tshembeka ka mbilu.


Hipinosi kwe kukozesa enkola y’okutegeeza omuntu okutuuka mu kifo ky’obulamu ekirimu okwegatta ku kigendererwa ekimu. Mu kifo kino, omuntu asobola okukkiriza ebigambo, endowooza, oba ebigendererwa ebilungi nnyo okusinga nga bwe yali mu kifo ky’obulamu ekirina obutaputapu. '''Omuhipinotiiza''' (oyo akola hipinosi) ye y’ayamba omuntu okuyingira mu kifo kino nga akozesa ebigambo, ebirowoozo, oba ebifaananyi. Nga bino bikolebwa, '''omuntu ahinnyikizibwa''' (oyo ahinnyikizibwa) asobola okubeera n’obuyinza okukendeeza ku nsonga ezimu, okwawula obuzibu bw’omubiri n’omwoyo, era n’okweyongerayo ku by’okutegeera.
== Matimu ==
=== Matimu ya misava hinkwayo ===
Minkhuva ya ku tshamisa mbilu yi khome eka matimu ya khale, ku sukela eka swa vangiki va kule na swa tihanyi ta kule. Emisaveni hinkwayo, swa vangiki na tihanyi ta kule ti tirhise minkhuva yo fana na ya ku tshamisa mbilu eka swa ku hlayisa, ku tivisa, na ku pfuna vanhu. Sayense ya sweswi ya hipinosi yi sungula hi nkarhi wa lembe ra 18, hi dokodela wa le Switzerland '''Franz Mesmer'''. Mesmer u vula leswaku ku na matimba ya ''magnétisme animal'' (matimba ya xiharhi) lawa nga tirhisiwa ku lunghisa swilondzo. Kambe, n'wana wa dokodela wa le Scotland, '''James Braid''', hi lembe ra 1841, i yena loyi a nga sungula ku tirhisa rito leri nga ri '''hypnosis''', kutani a yisa eka sayense. U vula leswaku ku tshamiseriwa ka mbilu i xiyimo xa mbilu lexi vangiwaka hi miri, a xi na nchumu wa matimba ya kule.


Era waliwo '''okusunsula omwoyo''' okw’omwoyo ogw’ekikula ky’abantu, nga kino kikozesebwa mu kunoonyereza ku by’okuzalibwa okwaliwo, nga bino bikwatagana n’ekigambo ekya [[Hipinosi ey’okudda Emabega]].
=== Matimu na ku humelela eka vanhu va Xitsonga ===
Eka vanhu va Xitsonga na va le Afrika-Dzonga na Mozambiki, minkhuva ya ku tshamisa mbilu yi khome eka ndhavuko. Tin'anga na vangiki va ndhavuko va ri na minkhuva yo karhi yo antswisa ku tshembeka ka mbilu leswaku va nga ha tirhisa matimba ya swa vangiki. Ku khongela mbilu, ku tirhisa mintlangu, ku tirhisa mirhi yo hisa, na ku tirhisa minkhuva ya ku vulavula hi ndlela yo karhi, hinkwaswo i swa ndhavuko leswi nga ha tirhisiwa ku tshamisa mbilu ya munhu kumbe ya nhlengeletano. Ku tshamiseriwa ka mbilu eka ndhavuko a ku vuli ku rhandza, kambe ku nga ha va xikongomelo xa ku lunghisa, ku tivisa, kumbe ku hlayisa. Loko ku nga ha tirhisiwa hi ndlela yo lulama, minkhuva leyi yi nga ha pfuna ku antswisa vutomi bya munhu. Eka nkarhi wa sweswi, ku tshamiseriwa ka mbilu hi ndlela ya sayense ku sungurile ku twisisiwa na ku amukeleka eka tindhawi ta dorobeni e Afrika-Dzonga na Mozambiki.


== Ebyafaayo by’Hipinosi mu nsi yonna ne mu Uganda ==
== Mintlobo ==
Ku na mintlobo yo hambana ya ku tshamiseriwa ka mbilu:
* '''Hipinosi ya Ku Hlayisa''' (Clinical Hypnosis): Yi tirhisiwa hi vatirhi va swa vutshunguri, ku angarhela swilondzo swo fana na ku tiyisisa, ku khomiwa hi xivungu, ku tshika ku rhurhela, na ku pfuna eka ku tshika swidlio.
* '''Hipinosi ya Sayense''' (Cognitive Hypnosis): Yi tirhisiwa eka swa sayense ku kambisisa matshalatshala ya mbilu na mianakanyo.
* '''[[Hipinosi ya ku Tlhelela Endzhaku]]''' (Regression Hypnosis): Yi tirhisiwa ku tlhelela endzhaku eka swiendlo swa khale swa vutomi leswi nga ha vanga xiphiqo xa sweswi. Yi nga ha tirhisiwa ku kuma mavonele ya swiendlo leswi nga ha humelerisa swiphiqo.
* '''Hipinosi ya Nkambisiso wa Vumbiwa''' (Forensic Hypnosis): Yi tirhisiwa hi maphorisa na vaaki va nawu ku pfuna eka nkambisiso wa vumbiwa, ku pfuna munhu loyi a vonile vumbiwa ku kuma mavonele lama nga ha tsutsumiwa.
* '''Hipinosi ya Ntlangu''' (Stage Hypnosis): Yi tirhisiwa eka mintlangu ya ku hlekisa, laha munhu a tshamisaka mbilu a tshamisa mbilu ya vanhu va ntlangu ku va endla swilo swo hlekisa. Yi nga ha va na nkoka wa sayense, kambe yi pfuna eka ku tivisa vanhu hi hipinosi.


Mu nsi yonna, enkola z’okusunsula zaaliwo okuva edda. Abantu ab’edda mu Misiri, mu Buyonaani, n’e Bukiika ddala baakozesanga enkola ez’okukwasa okwawula obulwadde. Mu kyasa eky’ekkumi n’omwenda, omusomesa omungereza '''James Braid''' yassaako erinnya “hipinotiizimu” okuva mu kigambo ky’Olugereeki ''hypnos'' ekitegeeza “obutulo.” Oluvannyuma, abalwanyi ab’enjawulo nga '''Sigmund Freud''' baakozesa hipinosi mu kunoonyereza ku nsonga z’omwoyo.
== Nkambisiso wa Sayense ==
Nkambisiso wa sayense wu kombisa leswaku hipinosi yi nga ha va na matimba ya ku lunghisa swilondzo swo hambana. Swikambelo swa MRI na PET swi kombise leswaku loko munhu a tshamisaka mbilu, tindhawi to hambana ta mbilu ti tirha hi ndlela yo hambana. Hi xikombiso, loko ku vuriwa leswaku munhu u nga twi nchumu (analgesia), tindhawi ta mbilu leti nga ha tirha eka ku twa swivangelo swa xivungu ti nga ha tirhi hi ndlela yo tala. Sayense yi amukela leswaku hipinosi yi pfuna eka:
* Ku hunguta xivungu
* Ku tshika ku rhurhela
* Ku hunguta swiphiqo swa mbilu swo fana na ku tiyisisa na ku khomiwa hi xivungu
* Ku pfuna eka ku tshika swidlio na swidlio swo biha
* Ku antswisa matshalatshala ya mbilu na ku tsutsuma swihlawulekisi


Mu Uganda, enkola z’okusunsula zaaliwo mu mateeka ga kikula ky’abantu nga tezinnaba kuyitibwa “hipinosi.” Abasawo ab’edda, nga '''Abafumu''' n’'''Abagiriki''', baakozesanga endowooza, emizannyo, n’ebitiibwa okusunsula abalwadde. Enkola eno yali etereddwa mu mateeka ga kikula ky’abantu era nga tekiriimu ebigambo by’obuyambi bw’omwoyo obw’amawulire. Mu myaka gya 1990, enkola z’obuyambi bw’omwoyo eza waggulu ne zitandika okweyolekera mu Uganda, nga ziyita mu by’emisomo, eby’obulamu, n’eby’okweyongerayo ku by’obumanyirivu.
Kambe, sayense yi hlamusela leswaku hipinosi a yi na matimba ya ku endla leswaku munhu a endla swilo laha a nga lavi ku swi endla, kumbe leswi nga ha ri na vuswikoti bya yena. Mbilu yi fanele ku va na xiavo.


== Enkola z’Hipinosi ez’enjawulo ==
== Mintirho ==
Hipinosi yi tirhisiwa eka swa vutshunguri na swa vutomi bya munhu:
* '''Swa Vutshunguri''': Ku hlayisa swilondzo swo fana na xivungu xa miri hinkwawo, swiphiqo swa ku rhandza, ku tshika ku rhurhela, ku hunguta xivungu xa ku beleka, na ku pfuna eka ku tshika swidlio.
* '''Swa Vutomi''': Ku antswisa matshalatshala ya mbilu, ku tiyisisa, ku pfuna eka ku tshika swidlio na swidlio swo biha, ku antswisa vuswikoti bya ku dyondza na ku tsutsuma swihlawulekisi.
* '''Swa Ntlangu''': Tanihi ntlangu wa ku hlekisa.
* '''Swa Nkambisiso''': Ku kambisisa matshalatshala ya mbilu na mianakanyo.


Waliwo enkola nnyingi z’okukola hipinosi:
== Xiyimo xa Nawu e Mozambiki na Afrika-Dzonga ==
=== Afrika-Dzonga ===
E Afrika-Dzonga, ku tshamiseriwa ka mbilu eka swa vutshunguri ku amukelekile hi ku angarhela. Vatirhi va swa vutshunguri lava nga ha tirhisa hipinosi, ku angarhela swa vutshunguri bya mbilu (psychologists) na swa vutshunguri bya miri (medical doctors), va fanele ku va na vutshunguri lebyi lavaka ku tirhisa minkhuva leyi. Va fanele ku va na layisense ya ku tirha hi ku ya hi nawu wa Afrika-Dzonga. '''I-Hypnosis Society of South Africa (HSSA)''' i nhlangano lowu nga ha tumbuluxa milawu na minkhuva ya ku tirhisa hipinosi hi ndlela yo lulama eka swa vutshunguri. Ku nga ha ri na nawu lowu nga ha kanetanaka na ku tirhisa hipinosi, kambe ku tirhisiwa ka yona eka swa vutshunguri ku fanele ku endliwa hi vanhu lava nga ha dyondzisiwile swinene.


* '''Hipinosi ey’okwekalakaasa''': Eno gye y’enkola ey’okukozesa ebigambo okutegeeza omuntu okutuuka mu kifo ky’obulamu ekirimu okwegatta ku kigendererwa ekimu. Omuhipinotiiza alowooza omuntu nga amugamba ebigambo ebigenderera okumusunsula.
=== Mozambiki ===
* '''Hipinosi ey’okweyongerayo ku by’obumanyirivu''': Eno gye y’enkola ey’okukozesa ebirowoozo okutegeeza omuntu okutuuka mu kifo ky’obulamu ekirimu okwegatta ku kigendererwa ekimu. Omuhipinotiiza alowooza omuntu nga amugamba ebirowoozo ebigenderera okumusunsula.
E Mozambiki, xiyimo xa nawu xi nga ha ri na nkoka swinene. Ku tshamiseriwa ka mbilu a ku nga ha amukeleki swinene eka swa vutshunguri bya sayense. Sweswi, ku tirhisiwa ka hipinosi eka swa vutshunguri swa mbilu swi nga ha sungurile, kambe swi nga ha ri na milawu leyi nga ha vonakaka. Vatirhi va swa vutshunguri lava nga ha tirhisa minkhuva leyi va fanele ku va na layisense ya ku tirha ya Mozambiki. Ku nga ha ri na nhlangano lowu nga ha tumbuluxa milawu ya hipinosi e Mozambiki, kambe ku na van'wana va vutshunguri lava nga ha dyondzile e matikweni ya le handle laha va nga ha tirhisa minkhuva leyi hi ndlela yo lulama.
* '''Hipinosi ey’okweyongerayo ku by’obulamu''': Eno gye y’enkola ey’okukozesa ebigambo okutegeeza omuntu okutuuka mu kifo ky’obulamu ekirimu okwegatta ku kigendererwa ekimu. Omuhipinotiiza alowooza omuntu nga amugamba ebigambo ebigenderera okumusunsula.
* '''Hipinosi ey’okudda emabega''': Eno gye y’enkola ey’okukozesa ebigambo okutegeeza omuntu okudda emabega mu by’okuzalibwa okwaliwo. Eno esobozesa omuntu okunoonyereza ku nsonga z’omwoyo ezisinga okudda emabega. Wano w’olinya okusoma ebisingawo ku [[Hipinosi ey’okudda Emabega]].


== Okunoonyereza kw’Sayansi ku Hipinosi ==
== Mianakanyo ya Ndhavuko ==
Eka vanhu va Xitsonga, ku tshamiseriwa ka mbilu yi nga ha taleriwa hi ndlela yo hambana. Van'wana va yi vona tanihi nchumu wa swa sayense lowu nga ha pfuna, hambileswi ku na van'wana lava nga ha yi vona tanihi nchumu lowu nga ha twanani na ndhavuko wa vona. Eka ndhavuko, ku tshamiseriwa ka mbilu yi nga ha twanana na minkhuva ya tin'anga na vangiki. Leswi swi endla leswaku vanhu va nga ha va na mianakanyo yo hambana hi hipinosi. Van'wana va nga ha yi chavisa, hambi va nga ha yi twisisi. Ku na nhlangano wa '''Van'anga va Xitsonga''' lewunga na va le Afrika-Dzonga na Mozambiki lowu nga ha ringanyeta mianakanyo ya ndhavuko na ya sayense. Nhlangano lowu wu pfuna ku tisungula ka mianakanyo leyi nga ha siyiwangiki hi ku tirhisa minkhuva ya ndhavuko na ya sayense.


Mu sayansi, hipinosi erina obukakafu obw’enjawulo. '''Ebifaananyi by’okusunsula''' (neuroimaging) biraga nti mu kiseera ky’okusunsula, ebitundu by’obwonko ebikola ku nkola y’okutegeera (ng’ prefrontal cortex) bikola mu ngeri enkalu, ate ebitundu ebikola ku nkola y’okutegeera (ng’ anterior cingulate cortex) ne bikola nnyo. Kino kiraga nti omuntu ahinnyikizibwa asobola okukkiriza ebigambo n’endowooza nga tannaba kuziyita mu ngeri ey’okwekalakaasa.
== Vatirhi vo Tiveka eka Mozambiki na Afrika-Dzonga ==
* '''Dokodela João Matsinhe''' (Mozambiki): I dokodela wa swa vutshunguri bya mbilu loyi a nga ha dyondzela e Portugal na a tirha e Hospital Central de Maputo. U tirhisa hipinosi eka ku hlayisa swiphiqo swa ku tiyisisa na swa ku khomiwa hi xivungu eka vanhu lava nga ha humelela swilo swo biha.
* '''N'wana Profesa Lindiwe Nkuna''' (Afrika-Dzonga, e ka va Xitsonga): I n'wana profesa wa swa vutshunguri bya mbilu e yunivhesithi ya le Pretoria. U endle nkambisiso wo tala hi matimba ya hipinosi eka ku hunguta xivungu na ku antswisa matshalatshala ya mbilu eka vanhu va xintu.
* '''Tin'anga ta Ndhavuko''': Ku na tin'anga to tala ta ndhavuko ta Xitsonga leti nga ha tirhisa minkhuva yo tshamisa mbilu hi ndlela ya ndhavuko. Lava a nga ha tiviwa hi rito ra hipinosi, kambe va tiva minkhuva leyi nga ha tshamisa mbilu ya munhu. Va tirha eka tindhawi ta matikweni ya Mozambiki na Afrika-Dzonga.
* '''Nhlangano wa I-Hypnosis Society of South Africa (HSSA)''': Wu na vatirhi vo tala va swa vutshunguri lava nga ha dyondzisiwile ku tirhisa hipinosi. Va tirha eka tindhawi to tala ta Afrika-Dzonga, ku angarhela eka vanhu va Xitsonga.


Mu by’obulamu, okunoonyereza kwaaga obukakafu nti hipinosi esobola okwawa obulwadde obw’enjawulo, okuli:
== Vonani na swin'wana ==
* Okukendeeza ku nsonga z’omwoyo (okwawula obunaku, okweraliikirira, okutya)
* [[Vutshila bya Mbilu]]
* Okukendeeza ku nsonga z’omubiri (okukendeeza ku ndwadde ez’omubiri, okukendeeza ku ndwadde ez’omubiri ez’enjawulo)
* [[Swa Vutshunguri bya Mbilu]]
* Okwongera obukakafu mu by’emisomo (okweyongerayo ku by’okutegeera, okwongera obukakafu mu by’okutegeera)
* [[Ndhavuko wa Xitsonga]]
 
* [[Tin'anga]]
N’aganye, abasaabo abamu tebakkiriza nti hipinosi kye kino kyokka, era bagamba nti kino kye kukozesa ebigambo okutegeeza omuntu okutuuka mu kifo ky’obulamu ekirimu okwegatta ku kigendererwa ekimu.
* [[Mintlangu ya Ndhavuko]]
 
* [[Hipinosi ya ku Tlhelela Endzhaku]]
== Enkozesa y’Hipinosi mu Uganda ==
 
Mu Uganda, hipinosi ekozesebwa mu ngeri nnyingi:
* Mu '''by’obulamu''': Abasaabo ab’enjawulo, nga abasaabo ab’omwoyo (psychiatrists) n’abasaabo ab’omubiri, bakozesa hipinosi okwawa obulwadde obw’omwoyo nga okweraliikirira, okunakuwala, n’endwadde ez’okwebuzaako.
* Mu '''by’emisomo''': Abayizi ab’enjawulo bakozesa hipinosi okweyongerayo ku by’okutegeera, okukendeeza ku nsonga z’omwoyo ez’okweyongerayo, n’okwongera obukakafu mu by’okutegeera.
* Mu '''by’okweyongerayo ku by’obumanyirivu''': Abantu ab’enjawulo bakozesa hipinosi okweyongerayo ku by’obumanyirivu, okwongera obukakafu mu by’okutegeera, n’okukendeeza ku nsonga z’omwoyo.
* Mu '''mateeka ga kikula ky’abantu''': Mu mateeka ga kikula ky’abantu, enkola z’okusunsula zaakozesebwa mu kunoonyereza ku by’okuzalibwa okwaliwo n’okwawula obuzibu bw’omwoyo.
 
== Embeera y’Hipinosi mu mateeka ga Uganda ==
 
Mu Uganda, hipinosi terina mateeka agagiweraamu. N’aganye, enkola z’obuyambi bw’omwoyo ez’enjawulo ziri mu mateeka ga gavumenti. '''Ekibiina ky’Abasaabo ab’Omwoyo mu Uganda''' (Uganda Counselling Association) kikola ku nkola z’obuyambi bw’omwoyo, nga kino kijjira mu kukwasagana n’enkola z’okusunsula. Era, '''Minisitule y’eby’Obulamu''' erina obuvunaanyizibwa okuyita mu nkola z’obulamu ez’enjawulo, nga zino zijjira mu kukwasagana n’enkola z’okusunsula.
 
Abakozi b’obuyambi bw’omwoyo mu Uganda basuubirwa okubeera nga baakwatagana n’amateeka ag’enjawulo, nga gano gasalawo enkola z’obuyambi bw’omwoyo ez’enkalu. N’olwekyo, hipinosi esobola okukolebwa mu Uganda nga ekozesebwa mu ngeri ey’amateeka, wabula nga ekwata ku nkola z’obuyambi bw’omwoyo ez’enkalu.
 
== Enkola y’Abantu mu Uganda ku Hipinosi ==
 
Mu Uganda, enkola y’abantu ku hipinosi ekyuka. Abantu abamu balina okukkiriza hipinosi nga kino kye kukozesa ebigambo okutegeeza omuntu okutuuka mu kifo ky’obulamu ekirimu okwegatta ku kigendererwa ekimu. Abalala tebakkiriza, era bagamba nti kino kye kukozesa ebigambo okutegeeza omuntu okutuuka mu kifo ky’obulamu ekirimu okwegatta ku kigendererwa ekimu.
 
Mu mateeka ga kikula ky’abantu, enkola z’okusunsula zaaliwo nga tezinnaba kuyitibwa “hipinosi.” Abantu ab’edda baakozesanga enkola z’okusunsula mu kunoonyereza ku by’okuzalibwa okwaliwo n’okwawula obuzibu bw’omwoyo. Kino kiraga nti enkola y’abantu ku hipinosi ekyuka mu ngeri ey’enjawulo.
 
== Abakozi ba Hipinosi mu Uganda ab’ennyini ==
 
Mu Uganda, waliwo abakozi b’enjawulo abakozesa hipinosi mu mirimu gyabwe:
* '''Dr. Samuel Malinga''': Omusawo omukulu mu by’obulamu omwoyo era nga akozesa hipinosi mu kuwonya abalwadde ab’enjawulo.
* '''Proff. Evelyn Kiapi''': Omusomesa mu by’emisomo era nga akozesa hipinosi mu kweyongerayo ku by’okutegeera n’okukendeeza ku nsonga z’omwoyo.
* '''Sheikh Ali Male''': Omulamu ow’eddiini y’Abayisiraamu era nga akozesa enkola z’okusunsula mu kunoonyereza ku by’okuzalibwa okwaliwo n’okwawula obuzibu bw’omwoyo.
* '''Rita Nalubega''': Omukozi w’obuyambi bw’omwoyo era nga akozesa hipinosi mu kuwonya abantu ab’enjawulo.
 
Bano b’abamu ku bakozi ab’ennyini mu Uganda abakozesa hipinosi mu mirimu gyabwe.
 
== Laba ne bino ==
 
* [[Hipinosi ey’okudda Emabega]]
* [[Okusunsula]]
* [[Obulwadde bw’Omwoyo]]
* [[Okunoonyereza ku By’okuzalibwa Okwaliwo]]
* [[Eby’obulamu mu Uganda]]
 
== Ebiwandiko ==
 
<references />


[[Category:Hipinosi]]
[[Category:Hipinosi]]
[[Category:Okusunsula]]
[[Category:Swa Vutshila bya Mbilu]]
[[Category:Eby’obulamu mu Uganda]]

Version du 1 avril 2026 à 04:00

Hipinosi kumbe ku tshamiseriwa ka mbilu i vutshila bya ku tshamisa mbilu ya munhu leswaku yi nga tshembeki, yi nga twi nchumu, kumbe yi nga voni nchumu, hi ku tirhisa minkhuva yo hambana-hambana ya ku khongela mbilu. Eka vutshila lebyi, munhu loyi a tshamisaka mbilu (hypnotist) u tirhisa minkhuva yo karhi yo antswisa ku tshembeka ka mbilu ya munhu loyi a tshamisaka mbilu (hypnotee) leswaku a teka mianakanyo yo karhi, ku vona swilo swo karhi, kumbe ku tsutsuma swihlawulekisi swa miri. Hipinosi yi tirhisiwa ngopfu eka swa vutshunguri, swa vutomi, na swa ku tivisa.

Mianakanyo

Hipinosi yi nga ha taleriwa tanihi xiyimo xa ku tshembeka ka mbilu lexi nga siyiwangiki, lexi vangiwaka hi ku tirhisa minkhuva yo antswisa ku tshembeka ka mbilu. Eka xiyimo lexi, munhu u nga va na vuswikoti bya ku teka mianakanyo leyi nga siyiwangiki, ku pfumala ku vona swilo swo karhi, kumbe ku tsutsuma swihlawulekisi swa miri swo karhi. Ku tshamiseriwa ka mbilu a ku vuli ku rhandza. Munhu loyi a tshamisaka mbilu u fanele ku va na xiavo xa ku tshamiseriwa. Xiyimo lexi xi vuriwa trance. Ku na mianakanyo yo tala ya leswaku hipinosi yi nga yini, kambe eka swa sayense, yi taleriwa tanihi nchumu lowu nga siyiwangiki lowu nga vangiwa hi ku tirhisa minkhuva yo antswisa ku tshembeka ka mbilu.

Matimu

Matimu ya misava hinkwayo

Minkhuva ya ku tshamisa mbilu yi khome eka matimu ya khale, ku sukela eka swa vangiki va kule na swa tihanyi ta kule. Emisaveni hinkwayo, swa vangiki na tihanyi ta kule ti tirhise minkhuva yo fana na ya ku tshamisa mbilu eka swa ku hlayisa, ku tivisa, na ku pfuna vanhu. Sayense ya sweswi ya hipinosi yi sungula hi nkarhi wa lembe ra 18, hi dokodela wa le Switzerland Franz Mesmer. Mesmer u vula leswaku ku na matimba ya magnétisme animal (matimba ya xiharhi) lawa nga tirhisiwa ku lunghisa swilondzo. Kambe, n'wana wa dokodela wa le Scotland, James Braid, hi lembe ra 1841, i yena loyi a nga sungula ku tirhisa rito leri nga ri hypnosis, kutani a yisa eka sayense. U vula leswaku ku tshamiseriwa ka mbilu i xiyimo xa mbilu lexi vangiwaka hi miri, a xi na nchumu wa matimba ya kule.

Matimu na ku humelela eka vanhu va Xitsonga

Eka vanhu va Xitsonga na va le Afrika-Dzonga na Mozambiki, minkhuva ya ku tshamisa mbilu yi khome eka ndhavuko. Tin'anga na vangiki va ndhavuko va ri na minkhuva yo karhi yo antswisa ku tshembeka ka mbilu leswaku va nga ha tirhisa matimba ya swa vangiki. Ku khongela mbilu, ku tirhisa mintlangu, ku tirhisa mirhi yo hisa, na ku tirhisa minkhuva ya ku vulavula hi ndlela yo karhi, hinkwaswo i swa ndhavuko leswi nga ha tirhisiwa ku tshamisa mbilu ya munhu kumbe ya nhlengeletano. Ku tshamiseriwa ka mbilu eka ndhavuko a ku vuli ku rhandza, kambe ku nga ha va xikongomelo xa ku lunghisa, ku tivisa, kumbe ku hlayisa. Loko ku nga ha tirhisiwa hi ndlela yo lulama, minkhuva leyi yi nga ha pfuna ku antswisa vutomi bya munhu. Eka nkarhi wa sweswi, ku tshamiseriwa ka mbilu hi ndlela ya sayense ku sungurile ku twisisiwa na ku amukeleka eka tindhawi ta dorobeni e Afrika-Dzonga na Mozambiki.

Mintlobo

Ku na mintlobo yo hambana ya ku tshamiseriwa ka mbilu:

  • Hipinosi ya Ku Hlayisa (Clinical Hypnosis): Yi tirhisiwa hi vatirhi va swa vutshunguri, ku angarhela swilondzo swo fana na ku tiyisisa, ku khomiwa hi xivungu, ku tshika ku rhurhela, na ku pfuna eka ku tshika swidlio.
  • Hipinosi ya Sayense (Cognitive Hypnosis): Yi tirhisiwa eka swa sayense ku kambisisa matshalatshala ya mbilu na mianakanyo.
  • Hipinosi ya ku Tlhelela Endzhaku (Regression Hypnosis): Yi tirhisiwa ku tlhelela endzhaku eka swiendlo swa khale swa vutomi leswi nga ha vanga xiphiqo xa sweswi. Yi nga ha tirhisiwa ku kuma mavonele ya swiendlo leswi nga ha humelerisa swiphiqo.
  • Hipinosi ya Nkambisiso wa Vumbiwa (Forensic Hypnosis): Yi tirhisiwa hi maphorisa na vaaki va nawu ku pfuna eka nkambisiso wa vumbiwa, ku pfuna munhu loyi a vonile vumbiwa ku kuma mavonele lama nga ha tsutsumiwa.
  • Hipinosi ya Ntlangu (Stage Hypnosis): Yi tirhisiwa eka mintlangu ya ku hlekisa, laha munhu a tshamisaka mbilu a tshamisa mbilu ya vanhu va ntlangu ku va endla swilo swo hlekisa. Yi nga ha va na nkoka wa sayense, kambe yi pfuna eka ku tivisa vanhu hi hipinosi.

Nkambisiso wa Sayense

Nkambisiso wa sayense wu kombisa leswaku hipinosi yi nga ha va na matimba ya ku lunghisa swilondzo swo hambana. Swikambelo swa MRI na PET swi kombise leswaku loko munhu a tshamisaka mbilu, tindhawi to hambana ta mbilu ti tirha hi ndlela yo hambana. Hi xikombiso, loko ku vuriwa leswaku munhu u nga twi nchumu (analgesia), tindhawi ta mbilu leti nga ha tirha eka ku twa swivangelo swa xivungu ti nga ha tirhi hi ndlela yo tala. Sayense yi amukela leswaku hipinosi yi pfuna eka:

  • Ku hunguta xivungu
  • Ku tshika ku rhurhela
  • Ku hunguta swiphiqo swa mbilu swo fana na ku tiyisisa na ku khomiwa hi xivungu
  • Ku pfuna eka ku tshika swidlio na swidlio swo biha
  • Ku antswisa matshalatshala ya mbilu na ku tsutsuma swihlawulekisi

Kambe, sayense yi hlamusela leswaku hipinosi a yi na matimba ya ku endla leswaku munhu a endla swilo laha a nga lavi ku swi endla, kumbe leswi nga ha ri na vuswikoti bya yena. Mbilu yi fanele ku va na xiavo.

Mintirho

Hipinosi yi tirhisiwa eka swa vutshunguri na swa vutomi bya munhu:

  • Swa Vutshunguri: Ku hlayisa swilondzo swo fana na xivungu xa miri hinkwawo, swiphiqo swa ku rhandza, ku tshika ku rhurhela, ku hunguta xivungu xa ku beleka, na ku pfuna eka ku tshika swidlio.
  • Swa Vutomi: Ku antswisa matshalatshala ya mbilu, ku tiyisisa, ku pfuna eka ku tshika swidlio na swidlio swo biha, ku antswisa vuswikoti bya ku dyondza na ku tsutsuma swihlawulekisi.
  • Swa Ntlangu: Tanihi ntlangu wa ku hlekisa.
  • Swa Nkambisiso: Ku kambisisa matshalatshala ya mbilu na mianakanyo.

Xiyimo xa Nawu e Mozambiki na Afrika-Dzonga

Afrika-Dzonga

E Afrika-Dzonga, ku tshamiseriwa ka mbilu eka swa vutshunguri ku amukelekile hi ku angarhela. Vatirhi va swa vutshunguri lava nga ha tirhisa hipinosi, ku angarhela swa vutshunguri bya mbilu (psychologists) na swa vutshunguri bya miri (medical doctors), va fanele ku va na vutshunguri lebyi lavaka ku tirhisa minkhuva leyi. Va fanele ku va na layisense ya ku tirha hi ku ya hi nawu wa Afrika-Dzonga. I-Hypnosis Society of South Africa (HSSA) i nhlangano lowu nga ha tumbuluxa milawu na minkhuva ya ku tirhisa hipinosi hi ndlela yo lulama eka swa vutshunguri. Ku nga ha ri na nawu lowu nga ha kanetanaka na ku tirhisa hipinosi, kambe ku tirhisiwa ka yona eka swa vutshunguri ku fanele ku endliwa hi vanhu lava nga ha dyondzisiwile swinene.

Mozambiki

E Mozambiki, xiyimo xa nawu xi nga ha ri na nkoka swinene. Ku tshamiseriwa ka mbilu a ku nga ha amukeleki swinene eka swa vutshunguri bya sayense. Sweswi, ku tirhisiwa ka hipinosi eka swa vutshunguri swa mbilu swi nga ha sungurile, kambe swi nga ha ri na milawu leyi nga ha vonakaka. Vatirhi va swa vutshunguri lava nga ha tirhisa minkhuva leyi va fanele ku va na layisense ya ku tirha ya Mozambiki. Ku nga ha ri na nhlangano lowu nga ha tumbuluxa milawu ya hipinosi e Mozambiki, kambe ku na van'wana va vutshunguri lava nga ha dyondzile e matikweni ya le handle laha va nga ha tirhisa minkhuva leyi hi ndlela yo lulama.

Mianakanyo ya Ndhavuko

Eka vanhu va Xitsonga, ku tshamiseriwa ka mbilu yi nga ha taleriwa hi ndlela yo hambana. Van'wana va yi vona tanihi nchumu wa swa sayense lowu nga ha pfuna, hambileswi ku na van'wana lava nga ha yi vona tanihi nchumu lowu nga ha twanani na ndhavuko wa vona. Eka ndhavuko, ku tshamiseriwa ka mbilu yi nga ha twanana na minkhuva ya tin'anga na vangiki. Leswi swi endla leswaku vanhu va nga ha va na mianakanyo yo hambana hi hipinosi. Van'wana va nga ha yi chavisa, hambi va nga ha yi twisisi. Ku na nhlangano wa Van'anga va Xitsonga lewunga na va le Afrika-Dzonga na Mozambiki lowu nga ha ringanyeta mianakanyo ya ndhavuko na ya sayense. Nhlangano lowu wu pfuna ku tisungula ka mianakanyo leyi nga ha siyiwangiki hi ku tirhisa minkhuva ya ndhavuko na ya sayense.

Vatirhi vo Tiveka eka Mozambiki na Afrika-Dzonga

  • Dokodela João Matsinhe (Mozambiki): I dokodela wa swa vutshunguri bya mbilu loyi a nga ha dyondzela e Portugal na a tirha e Hospital Central de Maputo. U tirhisa hipinosi eka ku hlayisa swiphiqo swa ku tiyisisa na swa ku khomiwa hi xivungu eka vanhu lava nga ha humelela swilo swo biha.
  • N'wana Profesa Lindiwe Nkuna (Afrika-Dzonga, e ka va Xitsonga): I n'wana profesa wa swa vutshunguri bya mbilu e yunivhesithi ya le Pretoria. U endle nkambisiso wo tala hi matimba ya hipinosi eka ku hunguta xivungu na ku antswisa matshalatshala ya mbilu eka vanhu va xintu.
  • Tin'anga ta Ndhavuko: Ku na tin'anga to tala ta ndhavuko ta Xitsonga leti nga ha tirhisa minkhuva yo tshamisa mbilu hi ndlela ya ndhavuko. Lava a nga ha tiviwa hi rito ra hipinosi, kambe va tiva minkhuva leyi nga ha tshamisa mbilu ya munhu. Va tirha eka tindhawi ta matikweni ya Mozambiki na Afrika-Dzonga.
  • Nhlangano wa I-Hypnosis Society of South Africa (HSSA): Wu na vatirhi vo tala va swa vutshunguri lava nga ha dyondzisiwile ku tirhisa hipinosi. Va tirha eka tindhawi to tala ta Afrika-Dzonga, ku angarhela eka vanhu va Xitsonga.

Vonani na swin'wana

Récupérée de "https://fr.reincarnatiopedia.com/wiki/index.php?title=Hipinosi&oldid=283"